Waarom aanwezigheid veiligheid is

Dit artikel ontstond in een leslokaal in Cabo de Palos. Aan het einde van de eerste dag van de cursus "Diving into Presence" bij Planeta Azul was Amelia's feedback helder: duikprofessionals willen gegevens. En ze willen die kunnen controleren. Die avond bundelden we het bewijs in een dossier. De volgende ochtend stelden we ons de vraag die elke professional zou stellen: is er niets recenters? We namen alle ongevalsanalyses die tot en met 2026 waren gepubliceerd opnieuw door, samen met het nieuwste onderzoek. Dit is de tweede editie, met 35 gelinkte bronnen.

Download het volledige dossier (PDF) · PowerPoint met aanklikbare links

Eerst: wat we niet beweren

Er is nog geen grootschalig onderzoek dat aantoont dat mindfulness duikongevallen vermindert. Dat zeggen we meteen. Omdat het waar is, en omdat elke duikprofessional ernaar zal vragen.

Wat wel bestaat, zijn twee stevige kennisbases. Gedetailleerde analyses van hoe ongevallen ontstaan, uit verschillende landen en tot en met 2025. En breed, recent onderzoek naar wat mindfulnesstraining verandert aan aandacht, angst en de stressrespons. Dit artikel brengt beide samen. We geven steeds aan waar de gegevens eindigen en onze interpretatie begint.

Wat er onder water misgaat

Een dodelijk ongeval is een keten

Denoble en collega's van Divers Alert Network (DAN) analyseerden 947 sterfgevallen bij recreatief duiken met open-circuitapparatuur tussen 1992 en 2003 [1]. Ze reconstrueerden elk geval in vier stappen:

• Aanleiding, wat het probleem in gang zet: onvoldoende ademgas (41%), vast komen te zitten (20%), een uitrustingsprobleem (15%).
• Ontregelende factor, wat het gevaarlijk maakt: noodopstijging (55%), onvoldoende ademgas (27%), problemen met het drijfvermogen (13%).
• Uitschakelend letsel: verstikking (33%), arteriële gasembolie (29%), hartincident (26%).
• Doodsoorzaak: verdrinking (70%), arteriële gasembolie (14%), hartincident (13%).

De gegevens zijn oud. Toch is dit nog steeds de grootste gepubliceerde stapsgewijze analyse. Alle latere studies gebruiken dit ketenmodel.

Wat er sindsdien is veranderd

De recentste analyses gebruiken hetzelfde model, met gegevens van 2001 tot 2025:

• Australië, 2001–2013 (126 sterfgevallen) [2]: de meest voorkomende aanleidingen waren omgevingsfactoren (54%), inspanning (18%) en ademgas (12%). Wat het probleem gevaarlijk maakte, was in 38% van de gevallen medisch van aard, in 17% de opstijging en in 14% het drijfvermogen. De doodsoorzaak was verdrinking in 51%, een hartincident in 18% en gasembolie in 11%.
• Nieuw-Zeeland, 2007–2016 (48 sterfgevallen) [3]: 77% van de overledenen had vooraf bestaande medische risicofactoren. Er traden embolieën op na opstijgingen zonder ademgas.
• Australië, 2014–2018 (42 sterfgevallen) [4]: de belangrijkste oorzaak werd medisch, meestal hartgerelateerd. De gemiddelde leeftijd steeg naar 49,7 jaar, zes jaar ouder dan in de vorige periode. 54% had obesitas.
• Girona, Spanje, 2009–2018 (25 sterfgevallen) [5]: aanleidingen waren onder meer inspanning, paniek en drijfvermogen. Ontregelende factoren waren onder meer een snelle opstijging, een hartincident en paniek. Verdrinking was de meest voorkomende doodsoorzaak, gevolgd door gasembolie.
• Verenigd Koninkrijk, 2025 [6]: negen sterfgevallen, met een gemiddelde leeftijd van 55 jaar. Bij meer dan de helft was er niet genoeg informatie om de oorzaak vast te stellen.

MDI-duiding: het profiel verandert: ouder, vaker hartgerelateerd. Opstijging en ademgas blijven deel van de keten. Maar ook wat de duiker aan gezondheid meebrengt, telt nu mee.

Opstijging blijft centraal staan

In het onderzoek over 1992–2003 ging 96% van de arteriële gasembolieën gepaard met een noodopstijging [1]. Geen latere studie heeft dit exacte percentage opnieuw vastgesteld. Dat benoemen we uitdrukkelijk. Maar gegevens uit 2024 wijzen in dezelfde richting. Bij 288 ongevallen die tussen 1966 en 2023 door de Koninklijke Marine werden behandeld, was opstijging de meest voorkomende ontregelende factor (52%). Meestal ging het om te snel opstijgen. Embolie was het meest dodelijke letsel [7].

MDI-duiding: vaak is het de reactie die van een probleem letsel maakt. Tussen prikkel en reactie ligt een ruimte. Die ruimte kun je trainen.

Weten is niet genoeg

Shreeves en collega's onderzochten 122 sterfgevallen bij duiken buiten opleidingssituaties in Noord-Amerika en het Caribisch gebied [8]. Bij 45% was minstens één regel voor veilig duiken overtreden. Bij sterfgevallen zonder medische oorzaak was dat 75%, tegenover 23% bij sterfgevallen met een medische oorzaak.

MDI-duiding: regels leer je tijdens de opleiding. Of je ze toepast, wordt in het moment bepaald. Aanwezigheid is de brug tussen wat je weet en wat je onder water doet.

Het nieuwe aandachtspunt: hart, leeftijd en fitheid

Dit is de duidelijkste verandering in recente gegevens. Minstens één op de vier sterfgevallen bij duiken is hartgerelateerd. Hart- en vaatziekten lijken onder duikers toe te nemen [9]. In Nieuw-Zeeland had 77% van de overledenen vooraf bestaande medische risicofactoren [3]. In Australië had 54% obesitas en was bij elk vastgesteld hartgerelateerd sterfgeval sprake van een bestaande aandoening [4].

Dit gaat over medische geschiktheid, niet over mindfulness. Mindful Diving™ vervangt die geschiktheid niet. MDI-duiding: wat aanwezigheid wel toevoegt, is eerlijkheid over je eigen toestand voordat je het water in gaat. De gereedheidscheck (groen · oranje · rood) maakt het makkelijker om te zeggen: "vandaag oranje". Uitstellen is ook goed.

Paniek komt vaak voor en is te voorzien

In de grootste gepubliceerde enquête over paniek, onder 12.087 duikers, had 24% van de mannen en 37% van de vrouwen paniek gevoeld tijdens het duiken. Bij de eerste episode maakte 15% een snelle of ongecontroleerde opstijging [10]. Het is een vrijwillige, retrospectieve enquête. Maar we hebben geen recentere van die omvang gevonden.

Een meting van angstgeneigdheid vóór de cursus voorspelde paniekgedrag correct bij 35 van de 42 beginnende cursisten [11]. William P. Morgan, een klassieke referentie op dit gebied, merkte daarbij op dat ontspanning, meditatie, hypnose en visualisatie nog geen consistente resultaten hadden opgeleverd bij angstige duikers. Hij pleitte voor systematisch onderzoek [12]. Paniek komt nog steeds in de rapporten voor. Het Britse rapport uit 2025 beschrijft opnieuw duikers die "in paniek raakten en naar de oppervlakte gingen" [6].

Onder stress vernauwt de aandacht

In het klassieke experiment van Weltman en Egstrom moesten beginnende duikers een licht aan de rand van hun gezichtsveld waarnemen terwijl ze een centrale taak uitvoerden [13]. Aan de oppervlakte hinderde die taak hen niet. Onder water reageerde een subgroep veel trager op het perifere licht. Een studie uit 2020 op 5 meter diepte actualiseert dit beeld. Duikers met een hoge angstgeneigdheid waren onder water trager bij een aandachtstest (72,5 tegenover 64,4 seconden) en bij het leegblazen van hun masker (10,8 tegenover 7,1 seconden) [14]. Onder water bevinden je buddy, je manometer en je omgeving zich in die periferie.

Continu ademen is natuurkunde

DAN herinnert duikers eraan dat een opstijging van slechts 5 voet (ongeveer 1,5 m) met ingehouden adem in ondiep water al voldoende kan zijn om een arteriële gasembolie te veroorzaken. De samenvatting luidt: adem continu, vooral in ondiep water [15]. Daarom is bij Mindful Diving™ de ademhaling altijd zoals gewoonlijk en continu: de adem niet inhouden, geen ademhaling op een opgelegd ritme, geen verlengde uitademing. TRES betekent drie normale ademhalingen, alleen waargenomen, zodra je neutraal uitgetrimd en stabiel bent. Tijdens de afdaling, de opstijging of taak-kritische fasen wordt niets toegevoegd.

Wat mindfulness traint

Een operationele definitie

Mindfulness is niet ontspannen of het hoofd leegmaken. In de operationele definitie van Bishop en collega's gaat het om zelfregulatie van de aandacht. Die blijft gericht op de directe ervaring, met een houding van nieuwsgierigheid, openheid en acceptatie [16]. Hölzel en collega's beschrijven vier mechanismen: aandachtsregulatie, lichaamsbewustzijn, emotieregulatie en een ander perspectief op het zelf [17]. Onder water betekent dat — onze vertaling, niet die van hen — het plan en je buddy in het oog houden. Spanning of kou eerder opmerken. Alarm voelen zonder de eerste impuls te volgen.

Angst en stress: het sterkste bewijs

• Even effectief als een eerstekeusmedicijn. In een gerandomiseerd onderzoek, gepubliceerd in JAMA Psychiatry, kregen 276 volwassenen met angststoornissen acht weken MBSR of escitalopram. MBSR was niet minder effectief dan het medicijn. Ongewenste effecten kwamen veel minder vaak voor: 15% tegenover 79% [18].
• De grootste meta-analyse bij mensen zonder diagnose: 136 onderzoeken en 11.605 volwassenen. Minder angst dan zonder interventie (g = 0,56), en ook vergeleken met niet-specifieke controleactiviteiten (g = 0,47) [19].
• Het breedste overzicht van overzichtsstudies: 44 meta-analyses, 336 onderzoeken en 30.483 mensen. Mindfulness werkte in vrijwel elke vergelijking beter dan geen interventie en vergelijkbaar met wetenschappelijk onderbouwde behandelingen [20].

MDI-duiding: als vooraf bestaande angst paniek voorspelt, is leren omgaan met angst ook werken aan veiligheid.

Aandacht onder druk

• Een meta-analyse van 111 onderzoeken met 9.538 mensen vond dat mindfulness de executieve aandacht, volgehouden aandacht en nauwkeurigheid van het werkgeheugen verbetert. Ook vergeleken met actieve controlegroepen (g = 0,19 tot 0,39) [21].
• Bij militairen namen werkgeheugen en aandacht tijdens weken van hoge stress af zonder training. Met mindfulness was die afname kleiner. In 2010 verbeterden ze bij degenen die het meest oefenden [22] [23].
• Bij 2.250 volwassenen waren de gedachten op 46,9% van de meetmomenten ergens anders [24].

Het alarm gaat niet uit: het herstel gaat sneller

In een onderzoek met 281 mariniers hing acht weken mindfulnesstraining (20 uur), voorafgaand aan zeer stressvolle gevechtstraining, samen met een iets sterkere reactie en vooral een sneller herstel van de hartslag (d = 0,67) en ademfrequentie (d = 0,93) [25]. Dit is een gemeten uitkomst, geen techniek: onder water blijft de ademhaling zoals gewoonlijk en continu. Een meta-analyse van 45 studies bevestigt dat meditatie lichamelijke stressmarkers verlaagt: cortisol, systolische bloeddruk, hartslag en C-reactief proteïne [26].

Precisiesport

Een meta-analyse van 9 onderzoeken met 290 sporters vond betere prestaties in precisiesporten zoals schieten en darts. De verschillen tussen de studies waren groot [27]. Een meta-analyse uit 2024 van 18 studies met 922 sporters vond dat de mindfulness-acceptatiebenadering de prestaties verbetert (g = 0,55) [28]. Ook het beheersen van je drijfvermogen is een precisievaardigheid.

Wat er al bij duikers is gemeten

Studies specifiek bij duikers zijn nog klein. Maar ze wijzen in dezelfde richting:

• Beneton et al., 2017: na een duikcursus van een week daalde de ervaren stress en stegen de mindfulnessscores. Het verschil met een multisportgroep was echter niet significant [29].
• Gibert et al., 2022: in een gerandomiseerd pilotonderzoek met 34 volwassenen met PTSS verminderde meditatief duiken intrusieve herinneringen na één maand sterker. Andere verschillen waren niet significant en hielden niet aan tot drie maanden [30].
• Griffiths et al., 2026: het eerste gepubliceerde gerandomiseerde onderzoek dat duiken combineert met mindfulnessoefeningen. Bij 63 volwassenen met obesitas in Frankrijk verminderden tien sessies emotioneel eten (−0,82 tegenover −0,27) en ervaren stress. De kwaliteit van leven verbeterde ten opzichte van de gebruikelijke zorg. Er waren geen duikincidenten [31].
• Zec et al., 2022: bij 29 duikers die naar 30 meter doken, voorspelden voorafgaande negatieve emoties het cortisolniveau vóór de duik. Recreatieve duikers hadden hogere cortisolniveaus dan militaire duikers [32].
• Carreño et al., 2020: bij Cap de Creus verbeterde de stemming bij zowel 176 duikers als 70 strandbezoekers. Na statistische correctie was er geen significant verschil [33].

Ook buiten het duiken hangt minstens 120 minuten per week in de natuur samen met een betere gezondheid en meer welzijn [34]. Contact met waterrijke omgevingen hangt samen met beter psychologisch herstel [35].

Van gegevens naar praktijk

Onze werkhypothese, per oefening:

• Noodopstijging → sneller herstel na stress → stop, denk na en handel volgens de training van je duikorganisatie, waarbij beide buddy's bevoegd zijn de duik te stoppen.
• Hart en leeftijd → lichaamsbewustzijn → gereedheidscheck (groen · oranje · rood); uitstellen is ook goed.
• Paniek en vooraf bestaande angst → minder angst, even effectief als een medicijn → ARRIVE vóór je het water in gaat: "Erkennen (Acknowledge)" van je toestand.
• Tunnelvisie → betere volgehouden aandacht en beter werkgeheugen, ook onder stress → één enkel aandachtspunt per duik en een open blik.
• Regelovertredingen → minder afdwalen → "Verifiëren (Verify)": plan, signalen en terugkeer samen met je buddy.
• Adem inhouden tijdens de opstijging → de ademhaling wordt hier niet getraind: ademen zoals gewoonlijk, continu; TRES neemt alleen waar.

Wat we nog niet weten, en hoe we het meten

Studies met duikers zijn klein, vaak niet-gerandomiseerd en gebaseerd op zelfselectie. Ook ongevalsgegevens zijn onvolledig: veel sterfgevallen zijn niet te reconstrueren. Mindfulness vervangt de training van je duikorganisatie, het duikplan, de uitrusting of de medische geschiktheid niet. Het is een aanvulling daarop.

Daarom meten we. In elke cursus helpt de vragenlijst FP20 · Fundamentele vrede (Fundamental Peace) ons om van elke groep te leren. De lijst telt 20 items en wordt vooraf en achteraf ingevuld, met een persoonlijke code en optionele toestemming voor onderzoek. Het onderzoek wordt uitgevoerd met de leerstoel Contemplatieve Wetenschappen aan de Universiteit van Zaragoza.

Dank aan Amelia en het hele team van Planeta Azul. En aan iedereen die die eerste dag met ons deelde in Cabo de Palos.

Download het volledige dossier (PDF, 26 dia's) · PowerPoint met aanklikbare links

Mindful Diving™ is een aanvulling op, en staat los van, de duikorganisatie waarop je al vertrouwt.

Bronnen

1. 1Denoble PJ, Caruso JL, Dear GdeL, Pieper CF, Vann RD (2008). Common causes of open-circuit recreational diving fatalities (opent in een nieuw tabblad). Undersea & Hyperbaric Medicine 35(6):393–406.
2. 2Lippmann J, Taylor DM (2020). Scuba diving fatalities in Australia 2001 to 2013: chain of events (opent in een nieuw tabblad). Diving and Hyperbaric Medicine 50(3):220–229.
3. 3Lippmann J, Lawrence C, Davis M (2021). Scuba diving-related fatalities in New Zealand, 2007 to 2016 (opent in een nieuw tabblad). Diving and Hyperbaric Medicine 51(4):345–354.
4. 4Lippmann J, Lawrence C, Fock A (2023). Compressed gas diving fatalities in Australian waters 2014 to 2018 (opent in een nieuw tabblad). Diving and Hyperbaric Medicine 53(2):76–84.
5. 5Casadesús JM, Aguirre F, Carrera A, Boadas-Vaello P, Serrando MT, Reina F (2019). Diving-related fatalities: multidisciplinary, experience-based investigation (opent in een nieuw tabblad). Forensic Science, Medicine and Pathology 15(2):224–232.
6. 6British Sub-Aqua Club (2026). BSAC Annual Diving Incident Report 2025 (opent in een nieuw tabblad). BSAC, United Kingdom.
7. 7Turner BL, van Ooij PJAM, Wingelaar TT, et al. (2024). Chain of events analysis in diving accidents treated by the Royal Netherlands Navy 1966–2023 (opent in een nieuw tabblad). Diving and Hyperbaric Medicine 54(1):39–46.
8. 8Shreeves K, Buzzacott P, Hornsby A, Caney M (2018). Violations of safe diving practices among 122 diver fatalities (opent in een nieuw tabblad). International Maritime Health 69(2).
9. 9Lippmann J, Caruso J (2024). The investigation of diving accidents and fatalities (opent in een nieuw tabblad). Diving and Hyperbaric Medicine 54(3):217–224.
10. 10Colvard DF, Colvard LY (2003). A study of panic in recreational scuba divers (summary: Panic in Recreational Scuba Divers) (opent in een nieuw tabblad). The Undersea Journal, Winter 2003; summarised in Undercurrent 29(8).
11. 11Morgan WP, Raglin JS, O'Connor PJ (2004). Trait anxiety predicts panic behavior in beginning scuba students (opent in een nieuw tabblad). International Journal of Sports Medicine 25(4):314–322.
12. 12Morgan WP (1995). Anxiety and panic in recreational scuba divers (opent in een nieuw tabblad). Sports Medicine 20(6):398–421.
13. 13Weltman G, Egstrom GH (1966). Perceptual narrowing in novice divers (opent in een nieuw tabblad). Human Factors 8(6):499–506.
14. 14Tsai FH, Wu WL, Liang JM, Hsu HT, Chen TY (2020). Anxiety impact on scuba performance and underwater cognitive processing ability (opent in een nieuw tabblad). Diving and Hyperbaric Medicine 50(2):130–134.
15. 15Gessert J (2021). Shallow-water arterial gas embolisms (opent in een nieuw tabblad). Alert Diver, Divers Alert Network.
16. 16Bishop SR, Lau M, Shapiro S, et al. (2004). Mindfulness: a proposed operational definition (opent in een nieuw tabblad). Clinical Psychology: Science and Practice 11(3):230–241.
17. 17Hölzel BK, Lazar SW, Gard T, et al. (2011). How does mindfulness meditation work? Proposing mechanisms of action from a conceptual and neural perspective (opent in een nieuw tabblad). Perspectives on Psychological Science 6(6):537–559.
18. 18Hoge EA, Bui E, Mete M, Dutton MA, Baker AW, Simon NM (2023). Mindfulness-based stress reduction vs escitalopram for the treatment of adults with anxiety disorders: a randomized clinical trial (opent in een nieuw tabblad). JAMA Psychiatry 80(1):13–21.
19. 19Galante J, Friedrich C, Dawson AF, et al. (2021). Mindfulness-based programmes for mental health promotion in adults in nonclinical settings: a systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials (opent in een nieuw tabblad). PLoS Medicine 18(1):e1003481.
20. 20Goldberg SB, Riordan KM, Sun S, Davidson RJ (2022). The empirical status of mindfulness-based interventions: a systematic review of 44 meta-analyses of randomized controlled trials (opent in een nieuw tabblad). Perspectives on Psychological Science 17(1):108–130.
21. 21Zainal NH, Newman MG (2024). Mindfulness enhances cognitive functioning: a meta-analysis of 111 randomized controlled trials (opent in een nieuw tabblad). Health Psychology Review 18(2):369–395.
22. 22Jha AP, Stanley EA, Kiyonaga A, Wong L, Gelfand L (2010). Examining the protective effects of mindfulness training on working memory capacity and affective experience (opent in een nieuw tabblad). Emotion 10(1):54–64.
23. 23Jha AP, Zanesco AP, Denkova E, Rooks J, Morrison AB, Stanley EA (2020). Comparing mindfulness and positivity trainings in high-demand cohorts (opent in een nieuw tabblad). Cognitive Therapy and Research 44(2):311–326.
24. 24Killingsworth MA, Gilbert DT (2010). A wandering mind is an unhappy mind (opent in een nieuw tabblad). Science 330:932.
25. 25Johnson DC, Thom NJ, Stanley EA, et al. (2014). Modifying resilience mechanisms in at-risk individuals: a controlled study of mindfulness training in Marines preparing for deployment (opent in een nieuw tabblad). American Journal of Psychiatry 171(8).
26. 26Pascoe MC, Thompson DR, Jenkins ZM, Ski CF (2017). Mindfulness mediates the physiological markers of stress: systematic review and meta-analysis (opent in een nieuw tabblad). Journal of Psychiatric Research 95:156–178.
27. 27Bühlmayer L, Birrer D, Röthlin P, Faude O, Donath L (2017). Effects of mindfulness practice on performance-relevant parameters and performance outcomes in sports: a meta-analytical review (opent in een nieuw tabblad). Sports Medicine.
28. 28Du S, Ning Z (2024). Exploring mindfulness interventions across cultures: a comparative meta-analysis of mindfulness interventions for athletes in Western and Eastern contexts (opent in een nieuw tabblad). Frontiers in Psychology 15:1449886.
29. 29Beneton F, Michoud G, Coulange M, et al. (2017). Recreational diving practice for stress management: an exploratory trial (opent in een nieuw tabblad). Frontiers in Psychology 8:2193.
30. 30Gibert L, Coulange M, Reynier JC, et al. (2022). Comparing meditative scuba diving versus multisport activities to improve PTSD symptoms: a pilot, randomized controlled clinical trial (opent in een nieuw tabblad). European Journal of Psychotraumatology 13(1):2031590.
31. 31Griffiths K, Markarian T, Meurice V, et al. (2026). Efficacy of a combined diving and mindfulness program on emotional eating in adults with obesity: randomised controlled trial with standard care (opent in een nieuw tabblad). PLoS One 21(3):e0345784.
32. 32Zec M, Antičević V, Lušić Kalcina L, Valić Z, Božić J (2022). Psychophysiological stress response in SCUBA divers: the contribution of negative automatic thoughts and negative emotions (opent in een nieuw tabblad). Current Psychology 42(23):16751–16765.
33. 33Carreño A, Gascon M, Vert C, Lloret J (2020). The beneficial effects of short-term exposure to scuba diving on human mental health (opent in een nieuw tabblad). Int J Environmental Research and Public Health 17(19):7238.
34. 34White MP, Alcock I, Grellier J, et al. (2019). Spending at least 120 minutes a week in nature is associated with good health and wellbeing (opent in een nieuw tabblad). Scientific Reports 9.
35. 35Georgiou M, Morison G, Smith N, Tieges Z, Chastin S (2021). Mechanisms of impact of blue spaces on human health: a systematic literature review and meta-analysis (opent in een nieuw tabblad). Int J Environmental Research and Public Health 18(5):2486.